Prawa i obowiązki pracownika na podstawie kodeksu pracy

Jakie są podstawowe prawa i obowiązki pracownika - w tym BHP

 

Kodeks pracy to nie tylko zbiór przepisów regulujących relacje między pracownikiem a pracodawcą. To przede wszystkim fundament, na którym opiera się codzienne funkcjonowanie życia zawodowego w Polsce. Dla jednych jest to zbiór "oczywistości". Dla innych ... zaskakujące źródło informacji, które często bywa pomijane w codziennej praktyce.

Warto jednak znać swoje prawa, ale też - co równie ważne - swoje obowiązki. To właśnie dzięki jasnemu określeniu wzajemnych oczekiwań możliwa jest dobra współpraca, wzajemny szacunek i bezpieczeństwo pracy.

 Czym tak naprawdę powinien kierować się pracownik, aby być w porządku wobec pracodawcy? I co może, jeśli czuje się niesprawiedliwie traktowany albo zagrożony? O tym wszystkim opowiemy w tym artykule.

 

Co należy do podstawowych obowiązków pracownika?

Pracownik nie przychodzi do pracy tylko po to, by "odrobić" godziny i wrócić do domu. Formalnie i prawnie rzecz ujmując, ma on szereg obowiązków, których przestrzeganie jest jego podstawową powinnością. Najważniejszym z nich jest wykonywanie pracy w sposób sumienny i staranny. Tylko co to właściwie oznacza?

Sumienność to nie tylko punktualność i obecność. To również zaangażowanie, dbałość o jakość powierzonych zadań i rzetelne ich realizowanie. Staranność natomiast dotyczy dokładności, unikania błędów, a także stosowania się do poleceń przełożonych - o ile są one zgodne z przepisami prawa i zawartą umową. Innymi słowy - jeśli przełożony poprosi Cię o wykonanie zadania zgodnego z Twoimi obowiązkami, nie możesz odmówić tylko dlatego, że nie masz na to ochoty. Jednak jeśli polecenie byłoby sprzeczne z prawem, masz prawo go nie wykonać.

Obowiązki pracownika nie kończą się jednak na samej pracy. Kodeks pracy zobowiązuje go również do:

• przestrzegania regulaminu pracy,
• stosowania się do ustalonego czasu pracy,
• przestrzegania zasad BHP i przepisów przeciwpożarowych,
• ochrony mienia zakładu,
• dbania o dobre imię pracodawcy i zachowania tajemnicy informacji, które mogłyby mu zaszkodzić,
• przestrzegania zasad współżycia społecznego w miejscu pracy.

Czyli mówiąc prościej - nie tylko pracujesz, ale robisz to uczciwie, lojalnie i z poszanowaniem wspólnoty, jaką tworzy zespół.

 

Co z zakazem konkurencji? Czy można dorabiać po godzinach?

Wielu z nas po pracy chciałoby dorobić - trochę na boku, zdalnie, może u znajomego. Czy można? Generalnie tak. Pracodawca nie ma prawa zabronić Ci pracy w innym miejscu. Ale ... są wyjątki.

Jeśli podpisałeś umowę o zakazie konkurencji, to sprawa wygląda inaczej. Wtedy musisz trzymać się jej zapisów. Taka umowa musi być na piśmie i jasno określać, czego nie wolno - zwykle to praca u konkurencji albo prowadzenie własnej działalności, która mogłaby zagrozić firmie.

Zakaz może dotyczyć nie tylko czasu, kiedy jesteś zatrudniony, ale też okresu po zakończeniu pracy. W takim przypadku należy Ci się odszkodowanie - minimum 25% pensji za ten sam czas, co zakaz. I nie - to nie jest "może", to obowiązek pracodawcy.

A jeśli nie podpisałeś żadnego papieru o zakazie? Wtedy możesz spokojnie dorabiać, gdzie chcesz - byle nie działać na szkodę obecnego pracodawcy. Lojalność nadal obowiązuje.

 

Bezpieczeństwo przede wszystkim - prawa pracownika w zakresie BHP

Czy masz obowiązek nosić kask, jeśli szef tego wymaga a istnieje realne zagrożenie? Oczywiście. Ale masz też swoje prawa. Kodeks pracy jasno mówi, że jeśli uznasz, że warunki pracy są niebezpieczne i zagrażają Twojemu życiu lub zdrowiu - możesz odmówić wykonania pracy. I co ważne - nie ponosisz z tego tytułu żadnych konsekwencji. Nadal przysługuje Ci wynagrodzenie.

To prawo obowiązuje również w przypadku, gdy nie czujesz się psychofizycznie zdolny do wykonywania pracy, która wymaga szczególnej sprawności. Jeśli np. pracujesz na wysokości i masz zawroty głowy - nie musisz ryzykować. Masz pełne prawo się wycofać, o ile poinformujesz przełożonego.

Z drugiej strony - pracownik również ma obowiązki BHP. Musi znać zasady, przechodzić szkolenia, używać odpowiednich środków ochrony (np. rękawic czy maseczek) oraz dbać o porządek i sprzęt. Jeśli zauważy zagrożenie - powinien nie tylko poinformować przełożonego, ale i ostrzec współpracowników.

W Polsce corocznie dochodzi do kilkudziesięciu tysięcy wypadków przy pracy, a wiele z nich można byłoby uniknąć, gdyby zarówno pracownicy, jak i pracodawcy poważnie podchodzili do kwestii BHP.

 

Obowiązki kierowników i przełożonych - nie tylko "rządzić"

Wbrew temu, co się czasem myśli, szef to nie tylko ktoś, kto rozdaje zadania i patrzy na zegarek. Kodeks pracy jasno mówi - osoby kierujące pracownikami, czyli brygadziści, kierownicy, menedżerowie, mają swoje konkretne obowiązki. To oni odpowiadają za to, żeby warunki pracy były bezpieczne, sprzęt działał jak należy, szkolenia się odbywały, a przepisy BHP nie były tylko kartką na ścianie.

Muszą też egzekwować te zasady od zespołu i wdrażać zalecenia lekarskie, np. dotyczące osób z ograniczeniami zdrowotnymi.

A co jeśli tego nie robią? Cóż ... mogą ponieść konsekwencje. I to nie tylko w firmie - w niektórych przypadkach nawet przed sądem.

 

Pracownik ma nie tylko obowiązki, ale i konkretne prawa

Nie samymi obowiązkami człowiek żyje - pracownik ma też konkretne prawa. Może liczyć na wynagrodzenie, urlop, bezpieczne warunki pracy, równe traktowanie i szacunek. Pracodawca ma też obowiązek jasno przedstawić warunki zatrudnienia, nie może naruszać godności pracownika ani tolerować mobbingu czy dyskryminacji.

Jest też coś, o czym mało kto wie - masz prawo odmówić pracy, jeśli czujesz, że zagraża Twojemu zdrowiu lub życiu. Nie trzeba czekać aż dojdzie do wypadku. Wystarczy, że widzisz realne zagrożenie. Zgłaszasz to przełożonemu i tyle - nikt nie ma prawa Cię za to ukarać.

Mało tego ... jeśli jesteś zbyt zmęczony, rozbity psychicznie albo zestresowany do granic, możesz wycofać się z pracy, która wymaga pełnej sprawności. Oczywiście po wcześniejszym poinformowaniu przełożonego. To też jest w kodeksie.

 

Tajemnica zawodowa i dobro zakładu pracy - co to właściwie znaczy?

Wielu pracowników nie zdaje sobie sprawy, że złamanie tajemnicy zawodowej lub działania na szkodę zakładu pracy może mieć poważne konsekwencje. I to zarówno dyscyplinarne, jak i finansowe. Kodeks pracy jasno mówi: pracownik ma obowiązek chronić informacje, które - ujawnione - mogłyby zaszkodzić pracodawcy. Dotyczy to nie tylko tajemnic handlowych, ale także danych dotyczących klientów, strategii firmy, a nawet sytuacji finansowej.

Co ciekawe, ten obowiązek obowiązuje nie tylko podczas zatrudnienia, ale często także po jego zakończeniu. Szczególnie wtedy, gdy podpisano umowę o zakazie konkurencji lub poufności.

Chronić dobro zakładu pracy - co to właściwie oznacza w praktyce? Chodzi o to, by nie działać w sposób, który podważa reputację firmy, nie szkodzić jej wizerunkowi czy relacjom z klientami. Przykład? Opowiadanie kompromitujących historii z życia firmy w mediach społecznościowych może być uznane za działanie na jej szkodę. A w skrajnych przypadkach za podstawę do rozwiązania umowy w trybie dyscyplinarnym.

 

Praca i życie prywatne - gdzie przebiega granica?

Coraz częściej pojawia się pytanie, czy pracodawca ma prawo ingerować w życie prywatne pracownika. Czy może sprawdzać jego konta społecznościowe? Zabraniać pracy u konkurencji po godzinach? A może nawet wymagać określonego stylu ubioru poza godzinami pracy?

Odpowiedź jest złożona. Co do zasady - nie. Pracodawca nie ma prawa ingerować w życie prywatne pracownika, o ile to nie wpływa negatywnie na wykonywanie obowiązków zawodowych albo wizerunek firmy. Jeśli jednak pracownik publicznie krytykuje swojego pracodawcę w sieci, publikuje treści sprzeczne z etyką firmy albo jawnie łamie zasady obowiązujące w miejscu pracy - pracodawca może wyciągnąć konsekwencje.

Z kolei jeśli chodzi o styl życia, preferencje polityczne, religijne czy towarzyskie - to prywatna sprawa pracownika, a jakakolwiek dyskryminacja z tych powodów jest nielegalna. Kodeks pracy chroni pracownika także w tej sferze, nakładając na pracodawcę obowiązek równego traktowania i poszanowania godności osobistej.

 

Czy można odmówić pracy w niedzielę? I co z pracą zdalną?

W świetle Kodeksu pracy, zatrudnianie pracowników w niedzielę i święta jest dozwolone tylko w ściśle określonych przypadkach, np. w służbie zdrowia, transporcie czy gastronomii. Jeśli nie pracujesz w takim sektorze, co do zasady nie powinieneś być zmuszany do pracy w te dni. A nawet jeśli pracujesz - przysługuje Ci inny dzień wolny.

W ostatnich latach głośno było też o pracy zdalnej. Nowelizacje przepisów wprowadziły jej jasne uregulowanie. Obecnie możliwa jest zarówno praca zdalna okazjonalna (do 24 dni w roku), jak i praca zdalna regularna, jeśli zostanie to uzgodnione z pracodawcą. Co istotne - pracodawca musi zapewnić odpowiednie narzędzia do pracy zdalnej, a także pokryć związane z nią koszty, jak np. zużycie prądu czy internetu.

 

Co grozi za niewywiązywanie się z obowiązków?

Spóźniasz się notorycznie? Ignorujesz polecenia? Masz regulamin za nic? Pracodawca ma wtedy pole do działania - może wystosować upomnienie, dać naganę, a nawet sięgnąć po karę finansową. Jednak żadna kara nie może być "z kapelusza". Musi być uzasadniona, zgodna z przepisami i proporcjonalna do przewinienia.

A co jeśli sprawa jest poważna? Kradzież, sabotowanie pracy, łamanie zasad BHP na grubo, albo - co się niestety zdarza - przyjście do pracy pod wpływem. Wtedy w grę wchodzi tzw. dyscyplinarka, czyli zwolnienie bez wypowiedzenia.

Ale nawet wtedy nie jesteś bez szans. Jeśli uważasz, że zostałeś potraktowany niesprawiedliwie, możesz z tym iść do sądu pracy. I nie - to nie jest rzadka praktyka. Ludzie wygrywają takie sprawy, jeśli potrafią to dobrze udowodnić.

 

Na koniec - czy znasz swoje prawa i obowiązki?

Coraz więcej osób interesuje się tym, co im przysługuje w pracy. Ale prawda jest taka, że wielu nadal nie zna nawet podstaw. A przecież brak wiedzy to nie usprawiedliwienie - może wręcz narobić kłopotów. Niektórzy nie wiedzą, że mają prawo odmówić pracy, jeśli czują się zagrożeni, i że za taki czas nadal przysługuje im wynagrodzenie. Inni myślą, że muszą wykonać każde polecenie przełożonego - nawet jeśli jest sprzeczne z prawem.

Z drugiej strony - pracodawcy też często mają powody do narzekań. Pracownicy lekceważą zasady BHP, nie zgłaszają niebezpieczeństw, ignorują porządek pracy. Gdzie w tym wszystkim balans?

Odpowiedź jest prosta - edukacja. Otwarta rozmowa. I zwykła uczciwość. Bo dobra współpraca opiera się nie tylko na przepisach, ale też na wzajemnym szacunku i zrozumieniu.

 

Czy warto znać kodeks pracy? Zdecydowanie tak.

Nie musisz być prawnikiem, by wiedzieć, że masz prawo do bezpiecznego miejsca pracy, szacunku, odpoczynku i równego traktowania. Ale jednocześnie musisz być świadomy, że praca to nie tylko przywileje - to również obowiązki. Kodeks pracy nie powstał po to, by kogoś ograniczać, ale by tworzyć warunki do sprawiedliwej i godnej pracy.

Znasz swoje obowiązki? Wiesz, że masz prawo odmówić pracy, jeśli zagraża Twojemu zdrowiu? Rozumiesz, na czym polega zakaz konkurencji? Te i wiele innych tematów to nie tylko "prawnicze szczegóły", ale realne zasady, które mogą Ci pomóc (lub zaszkodzić), kiedy najmniej się tego spodziewasz.

 

Masz ochotę na więcej? Zobacz, co jeszcze dla Ciebie przygotowaliśmy:

• Przykład listu motywacyjnego
• Praca zdalna - co warto wiedzieć przed podjęciem decyzji
• Jak napisać CV dla ucznia bez doświadczenia?
• Czy warto brać udział w promocjach bankowych?
• Ranking kont osobistych